AİLE VE İŞ
İşveren Sigortayı Eksik Yatırırsa Ne Olur? SGK, Hizmet Tespiti ve Gerçek Ücret
Banka hesabına yatan maaşla SGK hizmet dökümünde görünen kazanç birbirinden farklıysa, çalışan yalnızca bugünkü ücret yönünden değil emeklilik ve sosyal güvenlik hakları bakımından da etkilenebilir. Bir başka durumda işçi haftanın altı günü çalışırken ayda yalnızca on gün sigortalı gösterilmiş olabilir. Gerçek çalışmanın eksik bildirilmesi, yalnızca bir prim hesabı sorunu değildir; işçinin gelecekteki sosyal güvenlik haklarını ilgilendirir. Ancak eksik gün, eksik ücret ve hiç bildirilmeyen hizmet aynı davayla otomatik çözülemez.
Banka hesabına yatan maaşla SGK hizmet dökümünde görünen kazanç birbirinden farklıysa, çalışan yalnızca bugünkü ücret yönünden değil emeklilik ve sosyal güvenlik hakları bakımından da etkilenebilir. Bir başka durumda işçi haftanın altı günü çalışırken ayda yalnızca on gün sigortalı gösterilmiş olabilir. Gerçek çalışmanın eksik bildirilmesi, yalnızca bir prim hesabı sorunu değildir; işçinin gelecekteki sosyal güvenlik haklarını ilgilendirir. Ancak eksik gün, eksik ücret ve hiç bildirilmeyen hizmet aynı davayla otomatik çözülemez.
Hizmet dökümünde ne kontrol edilir?
e-Devlet üzerinden erişilebilen SGK hizmet dökümünde işyerinin sicil bilgileri, işe giriş ve çıkış tarihleri, prim ödeme günleri ve prime esas kazançlar incelenebilir. Çalışan kişi bordroda asgari ücretli görünürken gerçekte daha fazla ücret alıyor olabilir. Ancak banka hesabına geçen her para da otomatik ücret niteliği taşımaz. Harcırah, masraf iadesi, prim ve diğer ödemeler ayrıştırılmalıdır. Ücretin gerçek miktarı; bordro, iş sözleşmesi, banka dekontu, mesajlaşmalar, işyeri kayıtları ve tanık anlatımlarıyla birlikte değerlendirilebilir.
İşe giriş bildirgesinin yapılmış olması, bütün çalışma günlerinin doğru bildirildiği anlamına gelmez. Tersine hiç bildirim olmaması da kişinin çalışmadığını kesin göstermez. Sosyal güvenlik hukukunda fiilî çalışma olgusunun ispatı temel konudur.1
Hizmet tespiti davası nedir?
5510 sayılı Kanun m.86/9, prim belgeleri verilmemiş veya çalışması Kurumca tespit edilememiş sigortalının, kanuni koşullar çerçevesinde çalışmasını iş mahkemesinde ispatlamasına olanak tanır. Maddede hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıllık süre düzenlenmiştir. Bu süre teknik olarak büyük önem taşır. Örneğin 2021 yılında hiç bildirilmeyen hizmet bakımından genel hesapta başlangıç 2021 yılının sonudur; ancak istisna, Kurumun bilgi sahibi olması ve kesintili/tescilli çalışma gibi özellikler içtihat bakımından ayrıca incelenmelidir. Her dosyada “beş yıl kesin geçti, hiçbir hak yok” şeklinde genel sonuç kurulamaz.
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4'te, hizmet akdine tabi zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti taleplerine ilişkin özel istisna bulunur. Bu nedenle başka SGK uyuşmazlıklarındaki Kuruma ön başvuru kurallarını ve dava şartı arabuluculuğu otomatik biçimde hizmet tespitine uygulamamak gerekir.2
Gerçek ücretin tespiti neden önemlidir?
Prime esas kazancın düşük gösterilmesi, emekli aylığı ve diğer uzun vadeli sigorta hakları üzerinde etkili olabilir. Ancak gerçek ücret uyuşmazlığında ispat ölçüleri, hizmet gününün tespitinden ayrılabilir. Yazılı deliller, işyerinin ücret politikası, mesleki kıdem, emsal ücret araştırması ve banka hareketleri birlikte değerlendirilebilir. Sadece “herkes elden para alıyordu” beyanı yeterli olmayabilir. Çalışanın ücretin ödendiğini gösteren belge ve yazışmaları düzenli saklaması, işten ayrılma sonrasında önemli hâle gelir.3
İşçi hâlen çalışıyorsa nasıl hareket etmeli?
Çalışanın SGK kayıtlarını periyodik kontrol etmesi, gerçek çalışma saatlerini ve aldığı ücretleri kayıt altına alması önemlidir. Mesai çizelgeleri, görev yazıları, sipariş kayıtları, giriş-çıkış kayıtları, e-posta ve tanık bilgileri gelecekte delil olabilir. İşverene yazılı düzeltme talebi yapılması bazı dosyalarda çözüm sağlayabilir; bunun iş ilişkisi ve fesih riskleri üzerindeki sonuçları somut duruma göre düşünülmelidir. SGK'ya bildirimde bulunma seçeneği vardır, ancak idari incelemenin açılması doğrudan mahkeme hükmü yerine geçmez.
Sigortasız çalışma nedeniyle işçinin iş sözleşmesini sona erdirmeyi düşünmesi hâlinde fesih sebebinin ve koşullarının ayrıntılı değerlendirilmesi gerekir. Kıdem tazminatı hakkı, sözleşme türü, kıdem ve feshin hukuki niteliğiyle bağlantılıdır. Fesih yapılmadan önce delillerin korunması özellikle önemlidir.
Mahkeme hangi delilleri araştırır?
Yargıtay içtihatlarında hizmet tespiti davalarının kamu düzeniyle bağlantısı ve mahkemenin kendiliğinden araştırma ilkesi vurgulanır. Komşu işyeri tanıkları, dönem bordroları, işyeri denetim kayıtları, mesleki faaliyet belgeleri, kamera ve elektronik giriş çıkış verileri değerlendirilebilir. Tanığın işyerinde gerçekten aynı dönemde çalışıp çalışmadığı önemlidir. SGK kayıtlarında kişi görünmüyorsa bu durumun nedeni ve çalışmanın kesintisizliği açıklığa kavuşturulmalıdır.
Örnek olay: Otuz gün çalışma, on gün bildirim
Kafede tam zamanlı çalışan kişinin prim gün sayısı bazı aylarda on gün görünmektedir. İşveren “kısmi zamanlı çalışıyordu” savunması yapar. Çalışanın vardiya mesajları, günlük kasa kapanış kayıtları, çalışma arkadaşlarının anlatımları ve banka ödeme tarihleri kısmi çalışma iddiasıyla karşılaştırılabilir. Mahkeme yalnızca tek bir tanığa dayanmak yerine çalışma düzeninin bütününü araştırabilir.
Hizmet dökümü ile bordro neden farklı göstergeler olabilir?
SGK hizmet dökümü yalnız sigortalı olarak bildirilen gün ve prime esas kazanca ilişkin kayıtları gösterir; fiilen çalışılan her günü veya işçinin gerçek ücretini otomatik doğrulamaz. Örneğin tam zamanlı çalışan biri için ayda on gün bildirim yapılmasıyla, otuz gün bildirim yapılmasına rağmen asgari ücret üzerinden prim yatırılması birbirinden farklı ihlal ihtimalleridir. Birincisinde sigortalı çalışma süresinin tespiti, ikincisinde prime esas kazancın gerçeğe uygun belirlenmesi gündeme gelebilir. Kayıt dışı ücret ödemesi olduğunu ileri süren işçi açısından banka hesabına yapılan transferler kadar düzenli elden ödeme iddiasının dayanağı olan diğer belgeler de önemlidir.
İşçinin aldığı net ücret ile SGK'ya bildirilen prime esas kazancı birbiriyle karşılaştırırken brüt-net dönüşümü, fazla mesai, ikramiye, yemek ve yol yardımlarının niteliği hesaba katılmalıdır. Her ödeme kalemi aynı şekilde prim matrahına girmez. Sırf bordrodaki rakam ile banka hesabına yatırılan tutarın farklı olması, farkın bütünüyle sigortasız ücret olduğunu göstermeyebilir. Ancak düzenli şekilde düşük bildirim yapıldığını gösteren belge ve tanıklarla birlikte değerlendirme yapılabilir.
Beş yıllık süre ve istisnalar neden ayrı araştırılır?
5510 sayılı Kanun m.86 kapsamındaki hizmet tespiti davaları bakımından, genel olarak hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıllık hak düşürücü süre önem taşır. Bununla birlikte sigortalının çalışmasının belirli biçimlerde kurum kayıtlarına yansıması veya işveren tarafından bildirim niteliğindeki belgelerin verilmesi gibi hâllerde uygulamadaki süre değerlendirmesi farklılaşabilir. İlgili Yargıtay içtihatları ve dosyanın kuruma yansıyan kayıtları incelenmeden “beş yıl geçti, hiçbir hak kalmadı” sonucuna gidilmemelidir.
Çalışma sürerken kuruma ihbarda bulunulması veya SGK'ya başvurulması idari incelemeyi başlatabilir. İşyeri denetimi, işverenin mevcut faaliyetinin ve çalışanların gözlenmesi bakımından önemlidir. Ancak her idari başvuru, hak düşürücü süreyi durduran veya bütün yargısal taleplerin yerine geçen işlem sayılmaz. Çalışma ilişkisini doğrulayabilecek vardiya listeleri, işyeri giriş kartları, iş emirleri, iş yazışmaları ve işyeri tanıklarının kimlikleri zamanında belirlenmelidir.
Eksik prim bildiriminin yalnız emekliliğe etkisi yoktur
Prim gününün veya kazancının eksik bildirilmesi emeklilik koşulları ve aylık hesabı yanında geçici iş göremezlik, işsizlik sigortası ve bazı sosyal güvenlik yardımlarını da etkileyebilir. Geçmiş yıllardaki ücretin tespit edilmesi, işverenden doğrudan aynı miktarda ücret alacağı tahsil edilmesiyle aynı talep değildir. Bir dosyada hizmet süresi tespiti, başka dosyada işçilik alacağı veya tazminat isteği bulunabilir; görev ve ispat rejimi farklılaşır. İşveren açısından hatalı bildirimin idari para cezası ve prim farkı gibi sonuçları ortaya çıkabilir. Uyuşmazlığı erken safhada belgelerle çözmeye çalışmak, iki tarafın da uzun yargılama riskini azaltabilir.
SGK şikâyeti ile mahkeme davasının hedefleri
İşçi SGK'ya yaptığı başvuruda yalnız “sigortam eksik” demekle yetinmeyip çalışma tarihlerini, işyerini, gerçek ücret iddiasını ve varsa elindeki belgeleri açıklarsa inceleme daha somut yürütülebilir. SGK denetiminde idari yaptırım veya resen prim tahakkuku gündeme gelebilir. Buna karşılık hizmet tespiti davası, yargılamada çalışmanın tespiti ve kuruma bildirim yönünden farklı sonuçlar doğurur. İlgili dönem işyerinin faal olup olmadığı, işverenin ticaret kayıtları ve bordro tanıkları önem kazanabilir. Çalışanların tanıklıkları tek başına her iddiayı ispatlamayabilir; mahkeme kamu düzeni niteliği nedeniyle kayıtları da araştırabilir. Başvuru yolları birbirini tamamlayabilir ama otomatik olarak birbirinin yerine geçmez.
Temel ilke
SGK kaydı, fiilî çalışmanın açıklanması gereken resmî verisidir; eksik kaydın doğruluğu somut delillerle sınanabilir.
Sık sorulan sorular
e-Devlet'te eksik gün varsa kesin dava kazanılır mı?
Hayır. Fiilî çalışma ve doğru dönem ispatlanmalıdır.
İşveren sigortayı sonradan düzeltirse dava gereksiz mi?
Düzeltmenin kapsamı ve SGK kayıtlarına yansıyıp yansımadığı kontrol edilmelidir.
Hizmet tespiti için beş yıl ne zamandan başlar?
Kanundaki genel kural hizmetin geçtiği yılın sonudur; içtihadi istisnalar somut olaya göre incelenir.
Çalışırken şikâyet edebilir miyim?
İdari bildirim mümkündür; iş ilişkisinin sonuçları ayrıca değerlendirilmelidir.
Resmî kaynaklar
Yazının hazırlanmasında güncel metin kontrolü için aşağıdaki resmî mevzuat bağlantıları esas alınmıştır:
BU KONUDA İŞİNİZE YARAYABİLİR
Bu yayını paylaşın

Profil ve diğer yayınlar →