Deneme Süresinde İşten Çıkarılan İşçinin Ücret ve Tazminat Hakları

Hukuki çerçeve

İş Kanunu m. 15 deneme süresini düzenler; bireysel iş sözleşmesinde kural olarak en çok iki ay, toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilen deneme kaydı söz konusu olabilir. Bu süre içinde taraflar bildirim süresi ve ihbar tazminatı olmadan feshedebilir; çalışılan günlerin ücret ve diğer hakları saklıdır.¹

En önemli ayrım

Deneme kaydının gerçekten sözleşmede bulunup bulunmadığı önemlidir. İşe alınmadan önce sözlü söylenmesi ile tarafların geçerli biçimde deneme kaydı kararlaştırması aynı değildir. Deneme süresinden sonra yapılan fesihte genel iş hukuku kuralları gündeme gelir.²

Uygulamada gözden kaçan nokta

Deneme süresinde işten ayrılmanın bir diğer sonucu ücret alacağının hesaplanmasıdır. Çalışılan gün, fazla mesai yapılmışsa koşulları, hafta tatili ve diğer haklar özel olarak incelenebilir. İşveren, çalışma karşılığının yok sayılmasına yol açacak sözleşme şartları ileri süremez; deneme kaydı yalnızca fesih bildirimi rejimini etkiler.

Hangi ayrıntılar sonucu değiştirir?

Deneme süresi işçiye ücret ödenmeyeceği anlamına gelmediği gibi işverene her türlü davranışı sınırsız biçimde uygulama yetkisi vermez. İşçi fiilen çalışmışsa ücret ve ilgili sosyal güvenlik yükümlülükleri gündeme gelir. Deneme kaydı sözleşmenin geçerli parçası değilse ihbar süreleri bakımından farklı sonuçlar doğabilir. Deneme dönemi dışında uygulanan fesih işlemleriyle karıştırılmaması gerekir.

Deliller ve belgeler

İşe giriş bildirgesi, sözleşme, mesajlaşmalar, vardiya ve puantaj kayıtları, banka hareketleri, bordrolar ve çalışmayı gösteren her türlü hukuka uygun delil korunmalıdır. İşçinin “stajyer” diye tanımlanması gerçek ilişkinin niteliğini değiştirmeyebilir.

Başvuru stratejisi ve riskler

Ödenmeyen ücret ve sigorta bildirimleri için önce kayıtlar incelenmeli; işçilik alacaklarında zorunlu arabuluculuk ve talep koşulları göz önüne alınmalıdır. İş güvencesi koşulları ayrıca aranır; deneme süresindeki her fesih işe iade hakkı doğurmaz.

Başvurmadan önce değerlendirilmesi gerekenler

Deneme kaydı yapılmadan işe girilmiş ve daha sonra işçi çıkarılmışsa işverenin tek taraflı 'denemedeydin' açıklaması yeterli olmayabilir. İş güvencesi ise ayrı bir sistemdir; deneme süresinde kısa kıdem nedeniyle işe iade koşulları çoğu kez oluşmayabilir. Buna karşılık ayrımcılık veya kötü niyet iddiaları somut olaya göre ayrıca incelenebilir.

Karşı taraf ne söyleyebilir?

İşveren deneme kaydının geçerli olduğunu savunabilir; işçi ise sözleşmede böyle bir kayıt bulunmadığını veya deneme süresi sona erdikten sonra fesih yapıldığını ileri sürebilir. Çalışılan günlerin ücreti bakımından deneme kaydının varlığı belirleyici değildir. Bordro ve SGK kayıtları iş ilişkisinin başlangıcını gösterebilir; ancak fiilî çalışmanın farklı tarihte başladığı iddiası varsa bunun somut delilleri sunulmalıdır.

Hukuki değerlendirmeyi derinleştiren noktalar

Deneme süresine ilişkin geçerli kayıt bulunması, çalışanın emeğinin karşılıksız bırakılabileceği anlamına gelmez. Deneme döneminde fiilî çalışma varsa ücret ve sosyal güvenlik yükümlülükleri devam eder. İşveren bildirim süresine uymadan fesih yapabilme imkânına sahip olabilir; fakat bu imkân diğer bütün işçilik haklarını ortadan kaldırmaz.

Hak arama sürecinde farklı sonuçlar

İş sözleşmesinin ne zaman kurulduğu ve çalışmanın ne zaman başladığı belgelerle belirlenmelidir. Bir işçi ilk günlerden itibaren vardiyaya alınmış, fakat SGK bildirgesi daha sonra verilmiş olabilir. Bu durumda fiilî çalışma ile kayıtlı başlangıcın farklı olduğu iddiası ayrı delillerle ortaya konulmalıdır. Sözleşmede deneme kaydı bulunup bulunmadığı da doğrudan incelenmelidir.

Pratik sonuç ve dikkat edilmesi gerekenler

Deneme süresindeki fesih kıdem tazminatı bakımından gerekli hizmet süresini çoğu kez karşılamaz; ancak ücret, varsa fazla çalışma ve diğer doğmuş haklar ayrı değerlendirilir. İşçi alacağı için izlenecek zorunlu arabuluculuk yolu ve talebin türü somut olaya göre belirlenmelidir. Her işten çıkarılma olayında işe iade davası açılabileceği varsayılmamalıdır.

Dosya hazırlarken kritik ayrıntılar

Ödenmeyen ücretin hesabında çalışılan günler, vardiya çizelgeleri ve banka kayıtları birlikte incelenmelidir. İşçi kısa çalıştığı için kıdem tazminatı koşullarını genellikle sağlayamaz; ancak bu tespit bütün alacaklarının sona erdiği anlamına gelmez. İş sözleşmesi feshedilmeden önce yapılan ücret kesintisi veya ayrımcılık iddiası varsa ayrı hukuki gerekçe doğabilir. Sözleşmede deneme süresi bulunup bulunmadığının ilk aşamada kontrol edilmesi bu nedenle önemlidir.

Somut bir örnek

Örneğin işçi 20 gün çalışıp ayrıldığında o günlerin ücretini isteyebilir. İşverenin deneme dönemi nedeniyle ihbar tazminatı ödememesi ile çalışılan günler için ücret ödememesi farklı konulardır.

Okur için kontrol listesi

• Olayın tarihlerini ve tarafların sıfatlarını kesinleştirin.
• Sözleşme, belge, tebligat ve yazışmaların asıllarını koruyun.
• Talebin hangi hakka dayandığını ve karşı tarafın hangi savunmayı ileri sürebileceğini belirleyin.
• Görevli merci, başvuru usulü, dava şartı arabuluculuk ve süreleri somut olay için kontrol edin.