Türkiye’de Telif Hakları Üzerine Güncel Hukuki Tartışmalar

Türk hukukunda bir fikrî ürünün telif korumasından yararlanabilmesi için sahibinin hususiyetini taşıması, somutlaşması ve 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nda sayılan eser gruplarından birine girmesi gerekir. Eser üzerindeki koruma kural olarak kayıt veya tescille değil, eserin meydana getirilmesiyle doğar. İsteğe bağlı kayıt ve tescil ise özellikle hak sahipliğinin ispatında kolaylık sağlayabilir. ¹

Kanun; eser sahibine umuma arz, adın belirtilmesi ve eserde değişiklik yapılmasını önleme gibi manevi hakların yanında işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim gibi mali haklar tanımaktadır. Mali hakların koruma süresi genel olarak eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden itibaren 70 yıldır. Sürenin dolması, mali hakları sona erdirse de eserin kullanımında manevi haklar, kişilik hakları ve eserin bütünlüğü gibi başka hukuki değerlerin ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir. ¹

Güncel tartışmaların merkezinde, üretken yapay zekâ kullanılarak oluşturulan metin, görsel, müzik, video ve yazılım çıktılarının eser sayılıp sayılamayacağı bulunmaktadır. FSEK’in mevcut yaklaşımında eser sahipliği, eseri meydana getiren kişiye bağlanmıştır. Bu nedenle tamamen otonom biçimde ortaya çıkan ve belirleyici bir insan yaratıcılığı taşımayan çıktılarda eser sahipliğinin kime ait olacağı açık değildir.

Buna karşılık yapay zekânın yalnızca araç olarak kullanıldığı; kişinin komutları, seçimleri, düzenlemeleri ve yaratıcı kararlarıyla nihai biçimin belirlendiği hâllerde insan katkısının “hususiyet” oluşturabileceği savunulabilir. Ancak yalnızca kısa ve genel bir komut verilmesi, her durumda kullanıcıyı eser sahibi yapmaya yeterli görülmemelidir. Güncel akademik çalışmalar da otonom üretim ile yaratıcı insan müdahalesinin bulunduğu üretim arasında ayrım yapılması gerektiğini vurgulamaktadır. ³

İkinci önemli sorun, yapay zekâ modellerinin eğitiminde telif hakkıyla korunan eserlerin kullanılmasıdır. Türk hukukunda Avrupa Birliği’ndeki düzenlemelere benzer, yapay zekâ eğitiminin şartlarını açıkça belirleyen kapsamlı bir metin ve veri madenciliği istisnası bulunmamaktadır. Bu nedenle eğitim sürecinde eserlerin teknik olarak çoğaltılması, veri kaynağının hukuka uygunluğu, hak sahiplerinin izin verme veya kullanımı yasaklama imkânı ve ticari modellerin sorumluluğu belirsizliğini korumaktadır. Karşılaştırmalı çalışmalar, ABD’deki adil kullanım yaklaşımı ile Avrupa’daki metin ve veri madenciliği istisnalarının Türk hukukuna doğrudan aktarılamayacağını göstermektedir. ⁴

Müzik, film ve diğer içeriklerin dijital platformlarda kullanılması, telif hukukunu fiziksel çoğaltma ve dağıtım merkezli yapıdan umuma iletim ve lisanslama merkezli bir alana taşımıştır. İçeriğin çevrim içi erişime açılması, kural olarak eserin internette bulunması nedeniyle serbest hâle gelmez. Kullanımın niteliğine göre eser sahibi ile icracı sanatçı, fonogram yapımcısı veya diğer bağlantılı hak sahiplerinden izin alınması gerekebilir.

Hakların çok sayıda kullanıcı ve eser bakımından bireysel olarak takip edilmesinin güçlüğü, meslek birliklerinin önemini artırmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı verilerine göre meslek birlikleri; hakların idaresi, lisans bedellerinin tahsili ve hak sahiplerine dağıtılması amacıyla faaliyet göstermektedir. Ağustos 2026 itibarıyla Bakanlık kayıtlarında 26 meslek birliği ve 4 federasyon bulunmaktadır. ²

Bununla birlikte lisans tarifelerinin belirlenmesi, aynı kullanım nedeniyle farklı hak gruplarından talepler ileri sürülmesi ve tahsil edilen bedellerin şeffaf biçimde dağıtılması uygulamada tartışma yaratmaktadır. Toplu hak yönetiminin meşruiyeti yalnızca etkili tahsilata değil; temsil, hesap verebilirlik, denetlenebilirlik ve kullanıcılar bakımından öngörülebilir tarifelere de bağlıdır.

Telif hakkı mutlak ve sınırsız bir yetki değildir. İktibas, eğitim, haber verme ve kişisel kullanım gibi serbestiler; ifade özgürlüğü, bilim ve sanat özgürlüğü ile bilgiye erişimin korunmasına hizmet eder. Ancak bu istisnaların kapsamı dijital çoğaltma, çevrim içi eğitim, sosyal medya paylaşımı ve yapay zekâ eğitimi bakımından her zaman açık değildir.

Anayasa Mahkemesi, fikrî hakların mülkiyet hakkıyla birlikte ifade özgürlüğü ve bilim ve sanat özgürlüğüyle bağlantılı olduğunu kabul etmektedir. Mahkemeye göre eser üzerindeki haklara yapılan müdahalelerde kamu yararı tek başına yeterli olmayıp zorlayıcı toplumsal ihtiyaç ve ölçülülük de değerlendirilmelidir. ³ Bu yaklaşım, yalnızca eser sahiplerinin korunmasını değil, aşırı geniş korumanın kültürel üretim ve kamusal erişim üzerindeki etkilerinin de gözetilmesini gerektirir.

Türkiye’de telif hukukunun temel sorunu korumanın varlığından çok, dijital kullanımlar karşısında sınırlarının yeterince açık olmamasıdır. Özellikle yapay zekâ eğitiminde eserlerin kullanılması, yapay zekâ destekli çıktılarda insan katkısının ölçülmesi ve dijital lisans gelirlerinin dağıtılması konularında öngörülebilir kurallara ihtiyaç vardır. ^{2 4}

Kanaatimizce yapay zekâ sistemlerine doğrudan eser sahipliği tanınması, FSEK’in insan yaratıcılığı ve hususiyet esasına dayanan yapısıyla bağdaşmaz. Buna karşılık yapay zekâyı yaratıcı bir araç olarak kullanan kişinin somut katkısını bütünüyle koruma dışında bırakmak da teknolojik üretim biçimlerini görmezden gelen katı bir yaklaşım olur. Değerlendirme; kullanılan aracın adına değil, insanın nihai üründeki özgür ve yaratıcı tercihlerine dayanmalıdır. ^{1 3}

Yapay zekâ eğitimi konusunda ise tüm kullanımları peşinen serbest veya yasak kabul etmek yerine; veri kaynağının hukuka uygunluğu, kullanımın ticari niteliği, güvenlik ve bilimsel araştırma ihtiyaçları, hak sahibinin kullanım dışında kalma tercihi ve makul bedel mekanizmaları birlikte düzenlenmelidir. Açık bir yasal çerçeve kurulmadan geniş yorum yoluyla sınırsız kullanım izni yaratılması, mülkiyet hakkı ve hukuki öngörülebilirlik bakımından tartışmalıdır. Buna karşılık mutlak izin zorunluluğu da araştırma, yenilikçilik ve ifade özgürlüğü üzerinde ölçüsüz sonuçlar doğurabilir. Anayasal açıdan daha tutarlı çözüm, hak sahipleri ile kamusal ve teknolojik yarar arasında şeffaf, ölçülü ve denetlenebilir bir denge kurulmasıdır. ^{3 4}

Genel Bilgilendirme Notu

Bu metin genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmış bir taslaktır. Belirli bir eser, sözleşme, lisans modeli veya hak ihlali iddiası, somut olayın koşulları ve güncel mevzuat dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.