Sokak Hayvanları Politikalarında Yaşam Hakkı ve Kamu Güvenliği Dengesi

Sahipsiz hayvanlara ilişkin tartışma çoğu zaman iki mutlak seçenek üzerinden yürütülüyor: Ya hayvanlar hiçbir müdahale olmadan sokakta bırakılacak ya da kamu güvenliği adına topluca ortadan kaldırılacak. Oysa hukuk devletinin görevi, bu iki uç arasında tercih yapmak değil; insan güvenliğini sağlarken hayvanların yaşamını ve refahını da etkili biçimde koruyan, bilimsel ve denetlenebilir bir sistem kurmaktır.

Türkiye’de 2024 yılında yapılan değişiklikler, rehabilite edilen köpeklerin alındıkları ortama bırakılması esasından uzaklaşarak sahiplendirilinceye kadar hayvan bakımevlerinde barındırılmasını öngören yeni bir modele geçmiştir. Anayasa Mahkemesi bu düzenlemelere yönelik iptal taleplerini reddetmiş olsa da kararın karşıoyları ve uygulama yönetmeliğine yöneltilen mesleki eleştiriler, yaşamın korunması ile kamu güvenliği arasındaki dengenin henüz tartışmasız biçimde kurulamadığını göstermektedir. ^{1 3}

Türk Anayasası’nda hayvanların doğrudan hak öznesi olduğunu belirten açık bir hüküm bulunmamaktadır. Bununla birlikte bu durum, hayvan yaşamının anayasal korumadan bütünüyle yoksun olduğu anlamına gelmez. Anayasa Mahkemesi, hayvanların acı çekebilen biyolojik varlıklar olduğunu; diğer eşyalardan farklı değerlendirilmesi gerektiğini ve Anayasa’nın 56. maddesindeki çevre hakkının devlete hayvanları koruma, kötü muameleyi önleme ve gerekli tedbirleri alma yönünde pozitif yükümlülük yüklediğini kabul etmiştir. ³

Bu yaklaşım önemlidir. Hayvanların korunması yalnızca bireysel merhamete veya gönüllülerin imkânlarına bırakılamaz. Kısırlaştırma, aşılama, tedavi, kayıt, sahiplendirme ve uygun barındırma hizmetleri kamusal sorumluluğun parçalarıdır. 5199 sayılı Kanun’un amacı da 7527 sayılı Kanun’la birlikte insan, hayvan ve çevre sağlığının bir arada gözetilmesi esasına bağlanmıştır. ¹

“Yaşam hakkı” kavramı hayvanlar bakımından kullanılırken hukuki statü ile etik ve kamusal koruma talebi birbirinden ayrılmalıdır. Hayvanlar mevcut anayasal düzende insanlarla aynı anlamda temel hak süjesi sayılmasa da yaşamlarının keyfî biçimde sona erdirilmemesi, acı ve eziyetten korunmaları ve türlerine uygun koşullarda yaşamaları kanuni koruma altındadır. Bu nedenle idarenin her müdahalesi kanuni dayanağa, meşru amaca, bilimsel gerekliliğe ve ölçülülüğe dayanmalıdır.

7527 sayılı Kanun’la rehabilite edilen köpeklerin sahiplendirilinceye kadar bakımevlerinde barındırılması benimsenmiş; yerel yönetimlerin toplama, kayıt, rehabilitasyon, bakım ve sahiplendirme sorumlulukları güçlendirilmiştir. Büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu 25 bini aşan belediyeler, 31 Aralık 2028’e kadar bakımevi kurmak ve mevcut bakımevlerinin koşullarını iyileştirmekle yükümlüdür. Belediyelerin bu tarihe kadar son kesinleşmiş bütçe gelirlerinin binde beşini, büyükşehir belediyelerinin ise binde üçünü ilgili hizmetler için ayırması öngörülmüştür. ¹

Uygulama Yönetmeliği yerel yönetimlere hayvanları eziyet etmeden toplama, veri tabanına kaydetme, müşahede ve rehabilitasyon süreçlerini yürütme, sahiplendirme kampanyaları düzenleme ve bakımevlerindeki hayvanların birbirlerine veya insanlara zarar vermesini önleyecek tedbirleri alma görevleri vermektedir. Ayrıca kapasite yeterli hâle gelinceye kadar ayrılması gereken kaynağın belirli bölümünün bakımevi ve doğal yaşam alanlarının yapımına veya kapasitelerinin artırılmasına yöneltilmesi öngörülmektedir. ²

Buradaki temel sorun, toplama yükümlülüğünün yürürlüğe girmiş olmasına karşılık yeterli ve nitelikli kapasitenin kurulması için 2028 sonuna kadar süre tanınmasıdır. Hayvanların mevcut kapasite gözetilmeksizin toplanması; aşırı yoğunluk, bulaşıcı hastalık, yetersiz beslenme, saldırganlık ve bakım eksikliği risklerini artırabilir. Böyle bir sonuç, görünüşte kamu güvenliği amacı taşısa dahi hayvanların eziyetten korunması yükümlülüğüyle bağdaşmaz. Bakımevi, hayvanın sokaktan görünmez bir alana taşındığı yer değil; veterinerlik hizmeti, hareket alanı, kayıt, denetim ve sahiplendirme süreçlerinin birlikte işlediği geçici bir koruma kurumu olmalıdır.

5199 sayılı Kanun’un 13. maddesi, bakımevine alınan köpeklerden insan ve hayvanların hayatı ile sağlığı için tehlike oluşturan ve olumsuz davranışları kontrol edilemeyen, bulaşıcı veya tedavi edilemeyen hastalığı bulunan ya da sahiplenilmesi yasak olanlar hakkında 5996 sayılı Kanun’un 9. maddesinin üçüncü fıkrasındaki tedbirin uygulanmasına imkân tanımaktadır. ¹

Bu hüküm, her sahipsiz köpeğin veya yalnızca bakımevinde yer bulunmamasının ötanazi nedeni olduğu şeklinde yorumlanamaz. Kanunda sayılan şartların somut hayvan yönünden ayrı ayrı değerlendirilmesi; sağlık ve davranış tespitlerinin uzman veteriner hekimlerce yapılması; kararın gerekçeli, kayıtlı ve sonradan denetlenebilir olması gerekir. Aksi yorum, istisnai bir tedbiri genel popülasyon politikasına dönüştürür.

Uygulama Yönetmeliği, sahipsiz köpek popülasyonunun sorun yarattığına belediye meclisince karar verilmesi hâlinde Ev Hayvanlarının Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesi’nin 12. maddesinin uygulanmasını öngörmektedir. ² Ancak Sözleşme, popülasyonun azaltılmasını otomatik olarak öldürmeyle özdeşleştirmez; önlemlerin kaçınılabilir acı, ıstırap ve korkuya yol açmadan uygulanmasını şart koşar. Sözleşme’nin açıklayıcı raporu da kamu makamlarına sahipsiz hayvanları yakalama, barındırma veya öldürme zorunluluğu yüklenmediğini açıklar. ^{4 5}

Bu nedenle belediye meclisinin genel nitelikli “popülasyon sorun oluşturuyor” kararı, tek başına bireysel hayvanların öldürülmesi için yeterli hukuki dayanak sayılamaz. Anayasa Mahkemesi çoğunluğu, ötanazi yetkisinin kanundaki sınırlı şartlar ve veteriner hekim güvencesi altında bulunduğu gerekçesiyle düzenlemeyi Anayasa’ya uygun bulmuştur. Buna karşılık karşıoylarda, Avrupa Sözleşmesi’ne yapılan genel atfın yeterli ölçüt içermediği ve idareye geniş bir takdir alanı bıraktığı belirtilmiştir. ³

Türk Veteriner Hekimleri Birliği de ötanazinin yalnızca tıbbi gereklilik çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini, popülasyon yönetiminin veteriner hekimler üzerine bir öldürme sorumluluğu yükleyecek biçimde yürütülmemesi gerektiğini savunmaktadır. Bu görüş bağlayıcı bir hukuk kuralı olmamakla birlikte veterinerlik etiği ve uygulamanın gerçek koşulları bakımından dikkate alınması gereken güçlü bir mesleki uyarıdır. ⁶

İdare, bilinen saldırı risklerine, zoonotik hastalıklara ve trafik güvenliği tehlikelerine karşı hareketsiz kalamaz. İnsan yaşamının ve vücut bütünlüğünün korunması Anayasa’nın 17. maddesinden kaynaklanan pozitif bir yükümlülüktür. Anayasa Mahkemesi de somut bir çatışmada insan sağlığı ve vücut bütünlüğüne üstünlük verilmesi gerektiğini belirtmiştir. ³

Bununla birlikte kamu güvenliği yalnızca hayvanların toplanmasıyla sağlanamaz. Etkili bir politika; düzenli kısırlaştırma, aşılama, kayıt ve dijital kimliklendirme, hayvan terkine karşı yaptırım, üretim ve satışın denetimi, atık yönetimi, riskli bölgelerin tespiti, davranış rehabilitasyonu ve erişilebilir sahiplendirme mekanizmalarını birlikte içermelidir. Bakımevleri kapasite ve personel bakımından güçlendirilmeden yapılan kitlesel toplama, sorunu çözmek yerine kapalı alanlarda ağır bir hayvan refahı krizine dönüştürebilir.

Kanaatimizce insan güvenliği ile hayvanların korunması birbirini dışlayan amaçlar değildir. Hukuken savunulabilir politika, risk taşıyan somut hayvana hızlı müdahale ederken sağlıklı veya rehabilite edilebilir hayvanların yaşamını koruyan; önceliği kısırlaştırma, aşılama, bakım ve sahiplendirmeye veren politikadır. Anayasa’nın 17. maddesi insan yaşamının korunmasını, 56. maddesi ise hayvanları da içeren sağlıklı çevrenin korunmasını devlete birlikte yüklemektedir. ³

Toplama modelinin anayasal bulunmuş olması, her uygulamanın hukuka uygun olduğu anlamına gelmez. Kapasiteyi aşan toplama, kötü bakımevi koşulları, kayıtsız nakil, gerekçesiz ötanazi veya belediye meclisinin genel kararının bireysel veterinerlik değerlendirmesinin yerine geçirilmesi ayrıca idari ve yargısal denetime tabidir. Avrupa Sözleşmesi de öldürmeyi zorunlu bir popülasyon kontrol yöntemi olarak değil, başvurulması hâlinde sıkı insancıl koşullara bağlanan bir ihtimal olarak düzenlemektedir. ^{4 5}

Mevcut sistemin en kırılgan yönü, bakımevi kapasitesinin tamamlanması için tanınan süre ile toplama politikasının güncel uygulanması arasındaki uyumsuzluktur. Bu geçiş dönemi, hayvanların yaşamını fiilen değersizleştiren bir kapasite krizine dönüştürülmemelidir. Kamu güvenliği gerekçesi, öngörülebilirlik ve ölçülülük denetimini ortadan kaldırmaz. Kalıcı çözüm; öldürme odaklı değil, merkezi ve yerel idarenin ortak sorumluluğuna dayanan, bütçesi denetlenen, veterinerlik bilimiyle yürütülen ve sivil toplum katılımına açık bir nüfus yönetimidir.

**Genel bilgilendirme notu:** Bu çalışma genel hukuki bilgilendirme amacı taşımakta olup belirli bir idari işlem, belediye kararı veya somut uyuşmazlık hakkında hukuki görüş niteliğinde değildir.

YAZARAv. Meltem Çakıroğlu

Profil ve diğer yayınlar →